De vaardigheden van de 21ste eeuw

Inleiding
Met het betreden van de 21ste eeuw zijn meer en meer mensen zich ervan bewust dat werk, onderwijs en leven een behoorlijke wending zullen/kunnen/mogen krijgen. Voor deze ommezwaai zullen we ons moeten heroriënteren op de wijze waarop werk, onderwijs en dagelijks bestaan inhoud dienen te krijgen. Nieuwe vaardigheden komen in beeld. Algemene kennis maakt plaats voor de vaardigheid tot het vinden van die kennis. Specifieke kennis voor mogelijk kortstondiger banen vragen om een leven lang leren. Coöperatief leren en gezamenlijk construeren vraagt om bereidheid om er samen de schouders onder te zetten. De roep tot samenwerking vraagt om nieuwe waarden en normen, om nieuwe vormen van communicatie.
Kortom, we staan op de drempel van een nieuwe era, waarin 21ste eeuwse vaardigheden, de inzet van nieuwe technieken en een eigentijdse houding de deuren naar de toekomst zullen/kunnen/mogen openen.

Kennisnet omschrijft een en ander aldus: “Naast taal en rekenen en de kernvakken, zijn de competenties samenwerken, creativiteit, ict-geletterdheid, communiceren, probleemoplossend vermogen, kritisch denken en sociale en culturele vaardigheden van belang. Ook een betrokken, ondernemende en nieuwsgierige houding komen van pas in de 21ste eeuw.”

De benodigde vaardigheden zijn ondergebracht in een overzichtelijk model, het eerste wiel aan de wagen van de eigentijdse vaardigheden.

Het eerste wiel van de 21ste eeuwse vaardigheden

Vaardigheden

Samenwerken
Samenwerken is op zich al een vaardigheid die nodig is om onderwijs te volgen: kinderen (en volwassenen) vullen elkaar aan, bieden elkaar steun, geven elkaar een steuntje in de rug, brengen inspiratie in, vragen om en geven input, vragen om en geven output, staan open voor inbreng en kritiek. In een wereld van netwerken en sociale media krijgt samenwerken een extra dimensie: samenwerken blijft niet voorbehouden aan de groep leerlingen in dit lokaal, in deze school, maar breidt zich uit tot contacten ver daarbuiten.

Creativiteit
Creativiteit is in het onderwijs ook geen nieuw element c.q. nieuwe vaardigheid. Creatieve vakken staan al langere tijd op de onderwijsrol. Bij rekenen en taal is creativiteit geen overbodige luxe. Inbrengen van nieuwe ideeën, toepassen van kennis op nieuwe situaties, ontdekken van samenhang waar anderen geen verbinding zien, denken over grenzen heen vormen allemaal ingrediënten voor een onderzoekende houding, die kinderen in staat stelt om de groeiende kennis op een goede wijze handen en voeten te geven. Kennis en kunde krijgen nieuwe inhoud door deze te koppelen aan verbeelding. Zo krijgen de kinderen van deze eeuw tools in handen om de sterk veranderende wereld om hen heen adequaat tegemoet te treden.

Communiceren
Ook communiceren is een vaardigheid die al vanaf de eerste school onderdeel van het onderwijs is geweest. Van een vrij eenzijdige communicatie in het (verre) verleden (de leerkracht was vooral aan het woord) heeft een verschuiving plaatsgevonden naar doelgericht uitwisselen van informatie, luisteren naar elkaar, verhelderen van de boodschap, de boodschap in de kern verstaan en daarop reageren, de boodschap inkleden afhankelijk van de ontvangen. Communicatie in de 21ste eeuw is door de moderne technieken nog ingewikkelder geworden. De sociale media hebben de inhoud van “het gesprek” veranderd. Niet langer communiceren we (doorgaans) 1 op 1, veel vaker communiceren we met meerdere mensen of groepen tegelijk. Dit vraagt om een ander type gesprekken, om andere vaardigheden. Door het delen van gesprekken met een groter bereik is alertheid op de inhoud van toenemend belang. Sociale media vragen doorgaans om korte en snelle acties en reacties, waardoor zelfs de goede verstaander niet meer genoeg heeft aan een half woord. Nieuwe vaardigheden zijn nodig om een Babylonische spraakverwarring te voorkomen.

ICT-geletterdheid en mediawijsheid
Een wereld van toenemende digitale communicatie en uitwisseling van gegevens vraagt om kennis en kunnis ten aanzien van de inzet van digitale middelen. Naast kennis van hard- en software is ook inzicht in de wijze waarop communicatie verloopt c.q. dient te geschieden van belang. Naast ICT-geletterdheid is dus mediawijsheid van onschatbare waarde. Dat hierbij eigentijdse vaardigheden onontbeerlijk zijn, bewijzen de vele voorbeelden van onbeholpen c.q. grof gebruik van sociale media.

Kritisch denken
In een wereld van toenemende informatie, meningen, indrukken en gedachten is een vaardigheid als kritisch denken niet langer een optie, maar een voorwaarde. In de voorgaande eeuwen vormden de vaste denkkaders een houvast voor kinderen en volwassenen. In deze eeuw is het zoeken naar een eigen mening die kan standhouden in een maalstroom aan gedachten, analyses, interpretaties, conclusies en evaluaties een niet geringe, maar zeer zeker noodzakelijke opgave.

Sociale en culturele vaardigheden
Sociale en culturele vaardigheden spelen al eeuwenlang een belangrijke rol in de wijze waarop mensen kijken naar en handelen ten opzichte van de wereld om hen heen. Kinderen (en volwassenen) van nu ontmoeten dagelijks een grote verscheidenheid aan mensen met een uiteenlopende etnische, politieke, sociale achtergrond. Het schakelen tussen deze uitingsvormen, normen en waarden vraagt naast kritisch denken om een behoorlijk portie kennis en kunnis op het gebied van sociale structuren en culturele achtergronden. Een open mindset en respect kunnen daarbij de benodigde vaardigheden versterken.

Probleemoplossend vermogen
Op het probleemoplossend vermogen van kinderen en volwassenen wordt iedere dag een beroep gedaan: “Hoe moet dit vraagstuk worden uitgelegd en op welke wijze is een juiste oplossing te bewerkstelligen?” In feite betreft het probleemoplossend vermogen een scala aan kennis en vaardigheden die in de voorgaande hoofdstukken ook reeds voor het voetlicht zijn verschenen: creativiteit, analyserend en reflecterend vermogen, inzet, gezamenlijke benadering, terugblikken en vooruitzien, (kritisch) denken buiten gebaande paden, pro-actief handelen. In een samenleving van groeiende problemen, waar nieuwe vraagstukken eerder nieuwe vragen dan antwoorden oproepen, is het van immens belang dat meer en meer mensen beschikken over het vermogen om de juiste antwoorden te formuleren. Daarbij zal een gezamenlijke aanpak van mensen in vele hoedanigheden onontbeerlijk zijn.


Het tweede wiel van vaardigheden van de 21ste eeuw
Het duurde niet zo heel lang of het aantal eigentijdse vaardigheden was toe aan een uitbreiding c.q. herijking.


Terwijl in het eerste wiel samenwerken, creativiteit, communiceren, ICT-geletterdheid en mediawijsheid, kritisch denken, sociale en culturele vaardigheden en probleemoplossend vermogen als kernvaardigheden waren opgenomen, zijn in het tweede wiel de vaardigheden mediawijsheid, informatievaardigheden, computational thinking en zelfregulering toegevoegd.

Mediawijsheid
Terwijl in het eerste vaardigheidswiel mediawijsheid nog rechtstreeks was verbonden met ICT-geletterdheid, staat mediawijsheid nu als “ losse” vaardigheid te boek. Daar is wel wat voor te zeggen, aangezien ICT-geletterdheid meer neigt naar een combinatie van kennis van zaken en vaardigheden en mediawijsheid (naast kennis) meer van doen heeft met een houding.
Het ziet er naar uit dat onze samenleving steeds meer doorspekt wordt van informatie =via media in de meest brede zin des woords. Om in een dergelijke omgeving de weg te kunnen vinden is een goede basis van mediawijsheid onmisbaar. Kennis van bestaande en nieuwe mediatoepassingen en de daarbij behorende kansen en valkuilen is onontbeerlijk voor de moderne mens. Aandacht voor alle kanten van de medialisering is dan ook een zaak die al voor jonge mensen van groot belang is.

Informatievaardigheden
Bij informatievaardigheden gaat het om het goed kunnen formuleren en analyseren van beschikbare of verworven informatie, het nauwkeurig en kritisch omgaan met deze informatie, het verwerken van deze informatie met het oog op bruikbaarheid en betrouwbaarheid. Aangezien de meeste informatie in deze tijd uit digitale bronnen wordt verkregen, is het nodig dat ook de jonge mens al in staat is om in deze enorme hoeveelheid gegevens het juiste van het onjuiste te kunnen onderscheiden. Een kritische houding is in deze onontbeerlijk en daarin kan het onderwijs een begeleidende rol spelen.

ICT-basisvaardigheden
Met de komst van computers en netwerken wordt van menig gebruiker verwacht dat kennis en vaardigheden voorhanden zijn om de kansen en de beperkingen van de technologieën te kunnen doorgronden. Voor de lerende mens (zowel jong als oud) is het dan zaak om te investeren in kennis ten aanzien van hard- en software, van het aansluiten en bedienen van computers tot het kunnen verwerken van een tekst op een tekstverwerker, van het omgaan en verantwoord beheren van gegevens tot regelgeving en privacy. De ICT-basisvaardigheden zijn zo letterlijk de basis voor het omvangrijke gebied van de ICT-beletterdheid.

Computational thinking
Computational thinking richt zich op het probleemoplossend vermogen van de bewoner van de 21ste eeuwse digitale wereld. Op welke manier kunnen we een grote variëteit aan problemen oplossen met behulp van computertechnologie? Hoe zet ik de voorhanden zijnde technieken en gereedschappen in om de vraagstukken van nu te voorzien van een digitaal antwoord? Daarbij is de inzet van stappenplannen, algoritmes en procedures van belang. Door in het onderwijs digitale vraagstukken voor te leggen aan de jonge mens, leert hij/zij na te denken over de stappen, die nodig zijn om een probleem aan te pakken, welke gereedschappen kunnen worden ingezet om een adequaat antwoord te geven op het voorliggende vraagstuk. Onnodig om te benadrukken dat daarmee het denkproces van de jonge mens een stevige boost kan krijgen.

Het derde wiel van eigentijdse vaardigheden?
Hoewel de voornoemde vaardigheidswielen een goede basis vormen voor ICT-vaardige gebruikers in de toekomst, blijft een aantal vragen en kanttekeningen de kop opsteken.

Is het in een sterk veranderende wereld wel mogelijk om vaste uitgangspunten voor ICT-geletterdheid te beschrijven? Morgen is de wereld immers al weer anders!

Kan het onderwijs wel uit de voeten met het zeer uitgebreide pakket van vaardigheden, terwijl er genoeg andere eigentijdse ( niet ICT-gerichte) vaardigheden van kinderen (en leerkrachten) worden verwacht?

Welke praktische lessen zorgen ervoor dat al die vaardigheden handen en voeten krijgen?


Met deze vragen in gedachten, hoop ik op deze site de nodige verwijzingen, documenten, websites en boeken bij elkaar te brengen om antwoord te kunnen geven op voornoemde en nog te stellen vragen.